موسسه مطالعات و پژوهشهاي بازرگاني

مشخصات سند
نظرات

نويسنده محيا غياثي
تاييد كننده افسانه شفیعی
تاييد كننده مجيد جليلي
ويرايشگر
ناشر موسسه مطالعات و پژوهش‌هاي بازرگاني
كد AN-05-XXX-197
زمان انتشار ارديبهشت 1405
شماره ثبت 5417

برای دریافت فایل ثبت نام کرده و یا وارد شوید

این گزارش به بررسی نقش و جایگاه فناوری‌های نوین در ارتقای کارآمدی نظام نظارت و بازرسی بازار ایران، به‌ویژه در شرایط پساجنگ که خطر سوءاستفاده، تقلب، گران‌فروشی و احتکار افزایش یافته است، می‌پردازد. فناوری‌های مورد بررسی در دو دسته کلی «تنظیم‌یار» (در اختیار واحدهای تحت نظارت برای رعایت مقررات) و «نظارتی» (در اختیار نهادهای ناظر برای پایش بازار) طبقه‌بندی شده‌اند؛ ابزارهای تنظیم‌یار شامل ۶ دسته (مانند خودکارسازی گزارش‌ها، ردیابی تراکنش‌های مشکوک، اعتبارسنجی مشتریان، مدیریت ریسک و تطبیق‌سنجی با قوانین جدید) و ابزارهای نظارتی شامل ۱۸ دسته (از جمله پایش بلادرنگ، تحلیل داده‌ها، شناسایی الگوهای تخلف، سیستم‌های هشدار سریع و داشبوردهای تحلیلی) هستند که با بهره‌گیری از فناوری‌هایی نظیر هوش مصنوعی، یادگیری ماشین، پردازش زبان طبیعی، رایانش ابری، تحلیل کلان‌داده‌ها و پایگاه‌های داده، امکان کاهش هزینه‌ها، تسریع در انطباق با مقررات و بهبود اثربخشی نظارت را فراهم می‌آورند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در ایران، از ۶ دسته ابزار تنظیم‌یار، ۵ مورد به‌کارگیری شده اما فراگیر نشده‌اند و از میان ابزارهای نظارتی، بیشتر ابزارهای متداول (مانند سامانه‌های اطلاعات نظارتی، پورتال بارگذاری داده، سیستم مدیریت شکایات و تحلیل داده‌های مکانی) مورد استفاده قرار گرفته‌اند، اما ابزارهای نوآورانه‌تری مانند وب‌کاوی، هوش مصنوعی، تحلیل داده‌های غیرساخت‌یافته و پایش شبکه‌های اجتماعی هنوز در حوزه نظارت کشور کاربردی نشده‌اند. بر اساس تحلیل فنی، فناوری‌های پرکاربرد و در دسترس در ایران شامل اتوماسیون فرآیند رباتیک (RPA)، داشبوردهای تحلیلی، امنیت سایبری، APIها و پایگاه‌های داده رابطه‌ای هستند که بیشترین اثر را در توسعه زیرساخت‌های پایدار نظارتی دارند؛ فناوری‌های کلیدی تنظیم‌یار نیز شامل پایگاه‌های داده، وب‌اپلیکیشن‌ها، APIها، پروتکل‌های انتقال داده و فناوری‌های رهگیری زنجیره تأمین می‌باشند که به یکپارچه‌سازی سامانه‌ها و کاهش هزینه‌های انطباق کمک می‌کنند؛ در عین حال، فناوری‌هایی مانند خدمات پردازش ابری بین‌المللی، بلاک‌چین، اینترنت اشیاء (IoT)، OCR و برخی سرویس‌های داده‌کاوی اجتماعی با محدودیت دسترسی مواجه‌اند که با راهکارهای بومی‌سازی قابل جبران است. در نهایت، گزارش با اولویت‌بندی سه‌گانه پیشنهاد می‌کند که در گام نخست، نهادهای ناظر بر پیاده‌سازی فناوری‌های در دسترس (RPA، داشبوردهای تحلیلی، API، وب‌اپلیکیشن‌ها، پایگاه‌های داده و امنیت سایبری) متمرکز شوند؛ در گام میان‌مدت، به بومی‌سازی هوش مصنوعی، یادگیری ماشین، پردازش زبان طبیعی، داده‌کاوی، OCR و تحلیل داده‌های مکانی (GIS) برای افزایش دقت تحلیل داده‌های غیرساخت‌یافته بپردازند؛ و در گام بلندمدت، برای توسعه بلاک‌چین، اینترنت اشیاء و ترکیب فناوری‌ها در قالب پایلوت‌های نظارتی سرمایه‌گذاری کنند. همچنین ایجاد چارچوب حقوقی و استانداردهای فنی ملی برای تبادل داده، تقویت همکاری میان رگولاتور، بخش خصوصی و دانشگاه‌ها، و توجه به پیش‌نیازهایی نظیر زیرساخت داده‌ای، پوشش اینترنت پایدار، توانمندسازی سرمایه انسانی، پذیرش اجتماعی و مشارکت عمومی، به‌عنوان ملزومات کلیدی موفقیت این مسیر معرفی شده‌اند.