موسسه مطالعات و پژوهشهاي بازرگاني

مشخصات سند
نظرات

مجري مسعود طارم سري
مدير مسئول (ناظر) محمدرضا رفعتی
همكار سیف‌اله صادقی یارندی
كد طرح 801011157
محل اجرای طرح موسسه مطالعات و پژوهشهاي بازرگاني
كارفرما
تاريخ شروع
تاريخ پايان
شماره مدرک

برای دریافت فایل ثبت نام کرده و یا وارد شوید

علی رغم اهمیت صنعت فرش در اشتغال و صادرات و به طور کلی در اقتصاد کشور، در سالهای اخیر طرحها و نقشه‌های فرش ایرانی مورد تقلید خارجیان قرار گرفته و این امر حقوق حقه دست اندرکاران صنعت فرش را تحت تاثیر منفی قرار داده است. به علاوه این تقلید موجب گمراهی مصرف‌کنندگان خارجی و سلب اعتماد آنان نسبت به فرش ایرانی شده است که در بلند مدت به زیان این صنعت است. در صورت احراز غیرمجاز بودن این تقلید، باب اقدامات متقلبانه در سطح بین‌المللی در ارتباط با فرش دستباف ایرانی مفتوح می‌گردد که اتخاذ تدابیر لازم برای مقابله با این وضعیت از ضرورت اساسی برخوردار است. در این طرح از این فکر جانبداری شده که چگونه می‌توان در قالب قوانین و مقررات داخلی و بین المللی از این اقدامات متقلبانه جلوگیری به عمل آورد؟ این موضوع در قالب دو فصل تشریح شده است. در فصل نخست قالبهای حقوقی بین المللی قابل استناد برای حمایت از طرحها و نقشهای فرش بررسی شده‌اند که در بخش نخست آن قالبهای حقوقی موجود در حوزه حقوق مالکیت صنعتی مطرح شده‌اند که شامل نشانه‌های جغرافیایی، علائم جمعی یا گواهی‌نامه‌ای، و رقابت غیرمنصفانه می‌گردد. سپس در بخش دوم قالبهای حقوقی موجود در حوزه حقوق مالکیت ادبی و هنری (کپی رایت) در ارتباط با چگونگی حمایت حقوقی بین‌المللی از طرحها و نقشه‌های فرش تشریح شده است. فصل دوم تحقیق به نحوه حمایت از طرحها و نقشهای فرش در قالب نظام فعلی حقوقی مالکیت فکری کشور اختصاص دارد که بخش نخست شامل ثبت علامت جمعی، ثبت نشانه‌های جغرافیایی و حمایت از طریق مقابله با رقابت غیرمنصفانه در چارچوب حقوق مالکیت صنعتی بر اساس قوانین و مقررات داخلی می‌باشد. در این بخش همچنین محدودیتهای مقررات حقوق مالکیت صنعتی کشور در حمایت از طرحها و نقشه‌های فرش در این چارچوب احصاء شده است. در بخش دوم این فصل ضوابط نظام حقوق مالکیت ادبی و هنری کشور برای حمایت از طرحها و نقشه‌های فرش و همین طور محدودیتهای این مقررات در تامین حمایت بین‌المللی مشخص می‌شود. در بخش سوم ضمانت اجراهای داخلی در حمایت از حقوق صاحبان طرحها و نقشه‌های فرش تبیین می‌گردد که مباحثی چون اعتراض، طرق جبران مدنی و کیفری و اقدمات موقتی در مرزها را در بر می‌گیرد. همچنین در فصل دوم، طی دو بخش دیگر چگونگی حمایت از طرحها و نقشه‌های فرش بر اساس توافقنامه‌های بین‌المللی، بویژه کنوانسیون پاریس در مورد حمایت از مالکیت صنعتی که جمهوری اسلامی ایران در آن عضویت دارد و تعدادی از موافقتنامه‌های دو جانبه ایران که حقوق مالکیت فکری در آنها مورد حمایت قرار گرفته است، تشریح می‌شود. به علاوه سایر موافقتنامه‌های چند جانبه بین المللی، بویژه کنوانسیون برن یا موافقتنامه جنبه‌های مرتبط با تجارت حقوق مالکیت فکری (TRIPS) در سازمان جهانی تجارت، که الحاق جمهوری اسلامی ایران به آنها می‌تواند حمایت حقوقی بین المللی از طرحها و نقشه‌های فرش را تا حدود زیادی تقویت کند، صرفاً از دیدگاه چنین حمایتی مورد بررسی قرار می‌گیرد. یافته های تحقیق: با توجه به اینکه ارزش فرش دستباف ارتباط تنگاتنگی با "اصیل بودن" و "منحصر به فرد بودن" دارد، دسترسی غیرمجاز شخص ثالث به آن سبب می‌شود که از این ارزش به میزان زیادی کاسته شود، چون به دلیل بریدگی فرهنگی حفظ پیوند با منشأ سنتی این طرحها و نقشه‌ها عملی نمی‌باشد. برای جلوگیری از چنین اتفاقی دو نوع اقدام ضرورت دارد. یکی جلب توجه همگان به لزوم چارچوبهای قانونی مناسب برای حمایت و دیگری ترتیب دادن نظامی حقوقی برای تعیین منشأ اثر. لازمه چنین حمایتی وجود نظامات قانونی موثر در سطح ملی و بین‌المللی در قالب حقوق مالکیت فکری است. 1- در چارچوب مقررات موجود، فرش دستباف هم از لحاظی در محدوده حقوق مالکیت صنعتی (کنوانسیون پاریس برای حمایت از مالکیت صنعتی و موافقتنامه‌های مرتبط با آن) قابل حمایت است و هم در چارچوب حقوق مالکیت ادبی و هنری (کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری) اما هیچ یک از آنها نمی‌توانند این حمایت را با توجه به ویژگیهای فرش به نحو کامل تامین کنند، زیرا فرش دستباف با تمام ویژگیهایش طی قرون متمادی در جوامع محلی تولید شده و با خصوصیات محلی دخیل در تولید این محصول عجین است. در واقع این جوامع محلی خاستگاه و پرورش دهنده طرحها و نقشه‌ها به عنوان یک نمود فولکلوریک هستند و نه فرد معینی و به همین دلیل منافع مادی بهره برداری از این ویژگیها به این جوامع به طور کلی تعلق دارد. 2- در مقابل، در نظام حقوق مالکیت فکری موجود، نو بودن یا بدیع بودن لازمه حمایت از محصول یا اثر است،‌ در حالی که فرش اصیل دستباف و طرحها و نقشه‌های آن با چنین ویژگیهایی توصیف نمی‌شود. همین‌طور در این نظام،‌ انتساب مالکیت عموماً به پدید آورنده نهایی محصول نو یا بدیع است و نه جامعه محلی و به این دلیل در مورد تسهیم منافع ناشی از بهره‌برداری از ویژگیهای سنتی به جای فرد، یک جامعه محلی مطرح و درگیر می‌شود. به علاوه حمایت از محصول در نظام مالکیت فکری کنونی، اکثراً محدود به دوره‌های زمانی بوده یا نیاز به تجدید ثبت دارند. در حالی که حمایت طرحها و نقشه‌های فرش دستباف و اصیل ایرانی محدود به زمان نیست. 3- در حال حاضر تنها می‌توان با استفاده از عناصری از دو مقوله حقوق مالکیت فکری یعنی مالکیت صنعتی و مالکیت ادبی و هنری، تنها جنبه‌هایی از نظام ویژه لازم برای حمایت از فرش را پوشش داد که قوانین و مقررات داخلی در زمینه حمایت از حقوق مالکیت فکری در پاسخگویی به این نظام باز هم با کاستی‌هایی مواجه است. همین طور الحاق جمهوری اسلامی ایران به شبکه موجود از مقررات بین المللی در قالب کنوانسیونها که می‌تواند به حمایت از طرحها و نقشهای فرش کمک کند نیز در حد قابل قبولی نیست. توصیه های سیاست گزاری: راه‌کارهای حقوقی قابل ارائه بر اساس این تحقیق در چارچوب نظام کنونی حمایت از حقوق مالکیت فکری در داخل و در سطح بین ‌المللی به قرار زیر هستند: الف) اقدامات داخلی 1- شناسایی و مستندسازی طرحها و نقشه‌های فرش‌های دستباف سنتی ایرانی توسط یک مرجع داخلی مثلاً مرکز ملی فرش، شرکت سهامی فرش، اتحادیه‌های تولیدکنندگان یا صادرکنندگان فرش در حمایت از این طرحها و نقشها به عنوان نمودی از میراث ملی که در غیر این صورت توسط خارجیان به تاراج خواهد رفت. 2- متعاقب شناسایی و مستندسازی طرحها و نقشه‌های فرش، حمایت از آنها در چارچوب حقوق مالکیت صنعتی، هر چند به طور محدود، امکان‌پذیر است. در حال حاضر ثبت طرحها و نقشه‌های مزبور که منتسب به مناطق جغرافیایی مختلف هستند در قالب قانون ثبت علائم و اختراعات (1310) و بر اساس علائم جمعی میسر است. این اقدام می تواند توسط نهادهای فوق الاشعار یا هر نهاد دیگری اعم از عمومی یا خصوصی انجام پذیرد و به این ترتیب زمینه اولیه و لازم برای تحصیل حمایت بین‌المللی،‌ که حمایت در داخل است، فراهم آید. در صورت ثبت طرحها و نقشه‌های فرش به عنوان علائم جمعی، امکان تجدید ثبت آنها برای مدت نامحدود وجود خواهد داشت. 3- علاوه بر قانون ثبت علائم و اختراعات، با تصویب قانون حمایت از نشانه‌های جغرافیایی، ثبت طرحها و نقشهای مناطق گوناگون بر اساس مبدأ جغرافیایی و با زمان نامحدود عملی خواهد بود و به این ترتیب دامنه حمایت داخلی گسترده‌تر خواهد شد. در این زمینه نیز مراجع مذکور در فوق یا هر مرجع دیگری می‌تواند اقدام نماید، ضمن اینکه به موجب این قانون حمایت از طرحها و نقشه‌ها در قالب علائم جمعی و نشانه‌های جغرافیایی می تواند توأمان وجود داشته باشند. ب) اقدامات بین المللی 1- توسل به مقررات کنوانسیون پاریس برای حمایت از مالکیت صنعتی و موافقتنامه‌های مرتبط با آن (از جمله موافقتنامه مادرید و پروتکل آن در مورد ثبت بین‌المللی علائم) برای تعمیم حمایت داخلی به سطح بین المللی و بویژه در کشورهایی که در آنها بیشترین سوءاستفاده‌ها از ویژگیهای فرش دستباف ایرانی صورت می‌گیرد. در این راستا ثبت علائم جمعی مربوط به طرحها و نقشه‌های فرش در آن دسته از کشورهای عضو کنوانسیون پاریس که در آنجا این طرحها و نقشها تقلید می شود ضرورت دارد. این ثبت بر اساس کنوانسیون مزبور که ایران نیز عضو آن می باشد، علی‌رغم چالشهای حقوقی احتمالی، امکان پذیر است. با چنین ثبتی از لحاظ حقوقی می توان مانع از ادامه فعالیت غیرمجاز تقلید کنندگان از طرحها و نقشه‌های فرش ایرانی شد. 2- استفاده از مقررات موافقتنامه لیسبن در حمایت از اسامی مبدأ و ثبت بین‌المللی آنها، متعاقب ثبت طرحها و نقشه‌های فرش در داخل بر مبنای اسامی مبدأ جغرافیایی. با چنین اقدامی راه برای تامین حمایت موثر برای ممانعت از سوء استفاده از طرحها و نقشه‌های فرش در خارج و خصوصاً در میان اعضای این موافقتنامه هموارتر می‌گردد. 3- الحاق به کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری، به سهم خود گام موثری برای گسترش حمایتهای داخلی از صاحبان طرحها و نقشه‌های جدید فرش، ولو برای مدت محدود یعنی 50 سال، در میان کشورهای عضو این سند خواهد بود، خصوصاً اینکه بر اساس کنوانسیون برن ثبت این طرحها و نقشها جنبه الزامی ندارد. 4- در صورت عضویت جمهوری اسلامی ایران در سازمان جهانی تجارت WTO، ضمن اینکه تمام اقدامات انجام شده طبق بندهای فوق قابل استفاده خواهند بود، فرصتهای بیشتری نیز برای تحکیم حقوق ناشی از این علائم جغرافیایی به خاطر وجود ساز و کارهای خاص موافقتنامه TRIPS و نظام حل اختلاف سازمان جهانی تجارت که با ضمانت‌های اجرایی همراه است، فراهم خواهد شد. در خاتمه متذکر می‌گردد که در مورد طرحها و نقشه‌های اصیل فرش ایرانی، هر گونه تاخیر بیشتر در ثبت داخلی آنها، این خطر را در بر دارد که اسامی جغرافیایی مربوطه به صورت ژنریک Generic درآید و نتوان از آنها به صورت علامت جمعی یا علامت جغرافیایی در سایر کشورها حمایت به عمل آورد. ادامه سوء استفاده گسترده سایر کشورها از طرحها و نقشه‌های فرش ایرانی و با نام ایرانی این خطر را بیش از پیش افزون می‌سازد.