موسسه مطالعات و پژوهشهاي بازرگاني

مشخصات سند
نظرات

نويسنده محمد رضایی‌پور
همكار الهام پیروز
ويرايشگر
ناشر موسسه مطالعات و پژوهش‌هاي بازرگاني
كد AN-05-XXX-209
زمان انتشار شهريور 1405
شماره ثبت 5432

صنایع فلزات اساسی

زنجیره ارزش

برای دریافت فایل ثبت نام کرده و یا وارد شوید

صنایع فلزات اساسی به‌عنوان یکی از ارکان زیرساختی اقتصاد ایران، نقش بی‌بدیلی در ایجاد ارزش‌افزوده، اشتغال مولد و ارزآوری ایفا می‌کند و با سهم ۱۷.۴ درصدی از ارزش‌افزوده و ۲۰.۵ درصدی از صادرات مستقیم بخش صنعت (جایگاه دوم پس از صنایع شیمیایی)، از جایگاهی راهبردی برخوردار است؛ با این حال، تحلیل عمیق ساختار آن نشان می‌دهد این جایگاه برتر کلان، پوشاننده آسیب‌های ساختاری عمیقی نظیر کاهش بهره‌وری، تمرکز بر تولید محصولات خام و نیمه‌خام، ناترازی انرژی، فرسودگی تجهیزات و وابستگی به واردات نهاده‌های راهبردی است. پژوهش حاضر با هدف آسیب‌شناسی ساختاری این صنعت و تدوین برنامه‌ای راهبردی، عملیاتی و سیاستی برای ارتقای جایگاه آن در زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای و جهانی انجام شده است. این مطالعه از نوع توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر تحلیل داده‌های آماری زیربخش‌های صنعتی، بررسی اسناد بالادستی و تحلیل شاخص‌های بهره‌وری، ارزش‌افزوده، اشتغال، صادرات و وابستگی به واردات است. یافته‌ها نشان می‌دهد بیش از ۷۰ درصد ارزش‌افزوده صنعت تنها در زیربخش «تولید آهن و فولاد پایه» متمرکز شده و سهم اشتغال زیربخش «ریخته‌گری» از ۱۹ درصد در سال ۱۳۸۵ به ۶.۹ درصد در سال ۱۴۰۲ کاهش یافته است؛ ضریب خلق ارزش‌افزوده صنایع فلزات از ۴۱.۲ درصد در سال ۱۳۸۲ به ۳۱.۵ درصد در سال ۱۴۰۲ رسیده و فاصله آن با میانگین کل صنعت به کمتر از ۱.۵ درصد کاهش یافته است. همچنین درجه اتکا به صادرات از ۲۲ درصد در سال ۱۴۰۰ به ۱۴.۴ درصد در سال ۱۴۰۲ کاهش یافته و زیربخش ریخته‌گری با شدت اتکای صادراتی ۰.۱ درصد، عملاً از تجارت جهانی حذف شده است. شکاف فناوری، ناترازی شدید انرژی، فرسودگی ماشین‌آلات، وابستگی به واردات اقلام استراتژیک (الکترود گرافیتی، نسوزها و کاتالیزورها)، ساختار سرمایه‌بر و افزایش سهم کارگران ساده (۳۵.۱ درصد در سال ۱۴۰۲) در مقابل کاهش سهم کارگران ماهر (۴۰ درصد)، از دیگر آسیب‌های شناسایی‌شده است. در پاسخ، برنامه‌ای راهبردی با افق ۱۴۱۰ و اهداف کلانی نظیر افزایش سهم از تولید جهانی فولاد و مس، تأمین ۹۰ درصد مواد اولیه صنایع پایین‌دستی از داخل، رشد ۴۰ درصدی بهره‌وری کل عوامل در زنجیره فولاد، ایجاد حداقل سه برند بین‌المللی و ایجاد ۱۰۰ هزار شغل جدید در بخش معدن و صنایع فلزی تدوین شده است. این برنامه در سه سطح اقدامات راهبردی و عملیاتی (تأمین مواد اولیه، ارتقای فناوری، ساماندهی بازار و صادرات)، اصلاحات سیاستی و نهادی (سیاست‌های تجاری و تعرفه‌ای، مالی و سرمایه‌گذاری، آموزشی و مهارتی) و توصیه‌های راهبردی طراحی شده است. اجرای منسجم این برنامه مبتنی بر گذار از خام‌فروشی، بومی‌سازی فناوری، توسعه صنایع پایین‌دستی و اصلاحات نهادی، نه‌تنها می‌تواند ارزآوری و اشتغال کشور را به‌طور چشمگیری افزایش دهد، بلکه ایران را به یکی از بازیگران تأثیرگذار در زنجیره ارزش منطقه‌ای و جهانی فلزات تبدیل کند؛ کلید موفقیت، ایجاد هماهنگی بین‌بخشی میان وزارت صمت، ایمیدرو، وزارت علوم، وزارت کار، سازمان برنامه و بودجه و بانک مرکزی و نظارت مستمر بر شاخص‌های کلیدی عملکردی است.