موسسه مطالعات و پژوهشهاي بازرگاني

مشخصات سند
نظرات

نويسنده محمد رضایی‌پور
تاييد كننده افسانه شفیعی
تاييد كننده مصطفی محمدی
ويرايشگر
ناشر موسسه مطالعات و پژوهش‌هاي بازرگاني
كد AN-05-XXX-225
زمان انتشار آبان 1405
شماره ثبت 5450

ابرچالش‌های اقتصادی

برای دریافت فایل ثبت نام کرده و یا وارد شوید

این گزارش با هدف استخراج، تجمیع و بازطبقه‌بندی نظام‌مند راه‌حل‌ها و توصیه‌های سیاستی ارائه‌شده در مطالعات مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی (۱۴۰۰ تاکنون) تدوین شده و آن‌ها را در چارچوب تحلیلی مطالعه «ابرچالش‌های اقتصادی کشور» مجمع تشخیص مصلحت نظام (۱۴۰۴) بازآرایی می‌کند. چارچوب مفهومی گزارش بر پایه تعریف «ابرچالش» به‌عنوان مسائل ساختاری، بلندمدت، فرابخشی، انباشته و ناشی از شکست‌های نهادی و سیستمی استوار است و بر این اصل تأکید دارد که راهکارهای پایدار باید مستقیماً معطوف به «علت‌العلل بنیادین» طراحی شوند، نه صرفاً مدیریت علائم و پیامدها. روش‌شناسی گزارش بر مدل سه‌لایه‌ای تحلیل استوار است: لایه نخست شامل ۱۴ ابرچالش کلان (هفت مورد ناظر به وضعیت کنونی شامل کاهش بلندمدت رشد اقتصادی، تورم مزمن، کسری ساختاری بودجه، شکاف فزاینده درآمدی، فساد سیستماتیک، تحریم‌ها و ضعف بخش خصوصی؛ و هفت مورد ناظر به روندهای پیش‌رو شامل بحران آب و محیط زیست، ناترازی انرژی، بحران صندوق‌های بازنشستگی، بحران نظام بانکی، فرسودگی زیرساخت‌ها، کاهش رشد جمعیت و عقب‌ماندگی فناوری). لایه دوم شامل ۳۲ عامل بنیادین در قالب هفت خوشه علی (ساختارهای اقتصادی و رقابتی، محیط کسب‌وکار و نهادها، نظام مالی و پولی، زیرساخت‌ها و انرژی، جمعیت و سرمایه انسانی، محیط طبیعی و اکولوژیک، و فناوری، نوآوری و R&D) است. لایه سوم شامل ۱۲ علت‌العلل بنیادین است که عبارت‌اند از: محیط غیررقابتی و انحصاری، محیط پیچیده و پرهزینه کسب‌وکار، مداخلات گسترده دولت و تداوم تصدی‌گری، عدم تزریق کافی و هدفمند سرمایه به زیرساخت‌های پیشران، ضعف نظام تجاری و اتصال به زنجیره ارزش جهانی، عدم هدایت اعتبارات بانکی به فعالیت‌های مولد، بی‌عدالتی و ناکارآمدی در ساختار و اجرای نظام مالیاتی، ضعف و نااطمینانی در حقوق مالکیت، ضعف حکمرانی ریال و شفاف نبودن دارایی‌ها، عقب‌ماندگی نظام آموزشی، پژوهشی و نوآوری، ضعف بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در بخش‌های کلیدی، و بنگاه‌داری بانک‌ها و ضعف نهادهای مالی حامی بخش خصوصی. گزارش با تأکید بر منطق رتبه‌بندی عملیاتی، اولویت تدوین راهکار را به لایه سوم (علت‌العلل) با بالاترین اولویت، لایه دوم (عوامل بنیادین) به‌عنوان مکمل و تسهیل‌کننده اجرا، و لایه نخست (ابرچالش‌ها) برای تبیین مسأله و اجماع‌سازی اختصاص می‌دهد. بر این اساس، برای هر علت‌العلل، توصیه‌های سیاستی مشخص، پیشنهادهای اجرایی قابل سنجش، افق زمانی محدود و قابل پایش ارائه شده است؛ از جمله آزادسازی تدریجی بازارها و حذف امتیازات انحصاری و رانت‌زا، الزام برگزاری مزایده‌های الکترونیکی و رقابتی مواد اولیه، راه‌اندازی پنجره واحد واقعی و برخط مجوزهای صنعتی با سقف زمانی مشخص، کاهش تدریجی قیمت‌گذاری دستوری و تدوین «فهرست ممنوعه مداخلات تصدی‌گرایانه»، ایجاد صندوق پروژه‌های زیرساختی با مشارکت دولت و بخش خصوصی، تعیین سهم حداقلی اعتبارات بانکی برای صنایع پیشران و صادراتی، معافیت یا تخفیف مالیاتی چندساله برای نوسازی خطوط تولید، ایجاد بانک اطلاعات املاک و ماشین‌آلات صنعتی و تقویت ضمانت اجرای قراردادها، استقرار سامانه رصد پولی و مالی بنگاه‌های بزرگ صنعتی، الزام بنگاه‌های بزرگ به تخصیص سهم مشخصی از درآمد به تحقیق و توسعه، تسهیل واردات فناوری‌های پیشرفته همراه با حمایت از ساخت داخل، و الزام بانک‌ها به واگذاری بنگاه‌های صنعتی و خروج از مدیریت آن‌ها. این گزارش، با ایجاد پیوند میان پژوهش‌های کاربردی مؤسسه و اسناد بالادستی حاکمیتی، نقشه راهی منسجم برای مواجهه با ابرچالش‌های اقتصاد ایران ارائه می‌کند که می‌تواند مبنای تصمیم‌سازی در سطوح عالی سیاست‌گذاری، هماهنگی نهادی، طراحی اصلاحات ساختاری هماهنگ و پایدار، و ایجاد اجماع میان دولت، مجلس و سایر ارکان حکمرانی قرار گیرد.